Ο νεοφιλελευθερισμός διακατέχεται από μια βαθιά απέχθεια απέναντι στο κράτος όσον αφορά τις οικονομικές δραστηριότητες. Θεωρεί ότι το κράτος δεν πρέπει να εμπλέκεται σε καμία οικονομική δραστηριότητα, καθώς η βέλτιστη λύση προκύπτει πάντα μέσα από την ελεύθερη αγορά και τον ανταγωνισμό. Ακρογωνιαίοι λίθοι αυτής της θεωρίας είναι οι ορθολογικές προσδοκίες (όλοι και όλες παίρνουν τις καλύτερες αποφάσεις για τον εαυτό τους), η τέλεια πληροφόρηση (όλοι και όλες έχουν όλη τη γνώση που είναι απαραίτητη για τη λήψη αποφάσεων), και ο ανταγωνισμός που φέρνει τα καλύτερα αποτελέσματα και το κράτος μπορεί να περιοριστεί στο να επιβλέπει την ορθή λειτουργία των αγορών.
Στην πραγματικότητα καμία αγορά δεν λειτουργεί έτσι. Οι δρώντες δεν είναι όλοι ορθολογικοί, δεν έχουν όλοι το σύνολο της πληροφορίας, ο ανταγωνισμός δεν λειτουργεί και το κράτος πολλές φορές δεν έχει τη δυνατότητα να επιβλέψει τη λειτουργία της αγοράς.
Οπότε η θεωρία ξεκινάει με αδυναμίες εκεί που θεωρητικά λειτουργεί καλύτερα, εκεί που υποτίθεται ότι λειτουργεί ο ανταγωνισμός. Τα πράγματα γίνονται σταδιακά χειρότερα καθώς προχωράμε σε αγορές που ελέγχονται από ολιγοπώλια ή σε αγορές που έχουν χαρακτηριστικά φυσικού μονοπωλίου. Τα ολιγοπώλια είναι πλέον στην καθημερινότητα όλων μας, αφού όλοι βλέπουμε τι γίνεται στα σουπερμάρκετ, στις τράπεζες ή στην ενέργεια. Αγορές που ελέγχονται από λίγες εταιρείες και στις οποίες η έλλειψη ελέγχων έχει οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη ακρίβεια.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσες είναι οι αγορές που έχουν χαρακτηριστικά φυσικού μονοπωλίου. Τέτοια είναι για παράδειγμα η λειτουργία των κρατικών λαχείων, η παραχώρηση των οποίων στον ΟΠΑΠ συζητήθηκε την προηγούμενη εβδομάδα στη Βουλή.
Είναι τα κρατικά λαχεία ένα φυσικό μονοπώλιο; Φυσικά. Η έκταση του δικτύου που χρειάζεται για τη διάθεσή τους σημαίνει ότι μόνο μια εταιρεία σαν τον ΟΠΑΠ, που το έχει ήδη ανεπτυγμένο, μπορεί να διαχειριστεί τη διάθεσή τους. Κάθε νέος παίκτης θα έπρεπε να κάνει μια τεράστια επένδυση για να υποκαταστήσει τον ΟΠΑΠ.
Έχει επιχειρηματικό ρίσκο ο ΟΠΑΠ; Ελάχιστο. Η διαχείριση και η διάθεση των λαχείων πατάει στο ήδη ανεπτυγμένο δίκτυο. Άρα δεν χρειάζεται κάποια ιδιαίτερη επένδυση.
Και ποιο είναι το τίμημα που δίνει ο ΟΠΑΠ στο ελληνικό δημόσιο για τη διαχείριση αυτού του φυσικού μονοπωλίου; Ένα αρχικό τίμημα 80εκ ευρώ και μια ετήσια πληρωμή ύψους 30% των ακαθάριστων κερδών.
Άρα ο ΟΠΑΠ, μια ιδιωτική εταιρεία, θα καρπωθεί ένα τεράστιο κομμάτι των εσόδων – περίπου 70% – από τη διαχείριση ενός φυσικού μονοπωλίου που του έδωσε το Ελληνικό Δημόσιο. Οπότε τα ερωτήματα που τίθενται είναι δύο.
Πρώτον: γιατί να παραχωρηθεί η διαχείριση ενός μονοπωλίου σε μια ιδιωτική εταιρεία; Γιατί δεν μπορεί το δημόσιο να διατηρήσει τη διαχείριση των κρατικών λαχείων, όπως εξάλλου γινόταν και για δεκαετίες πριν από τα μνημόνια.
Δεύτερο: ακόμη και να δεχθούμε ότι είναι καλύτερη λύση η παραχώρηση, γιατί να καρπωθεί τη μερίδα του λέοντος ο ΟΠΑΠ; Αφού δεν έχει κάποιο ιδιαίτερο επιχειρηματικό ρίσκο, δεν έχει ανταγωνιστές, δεν χρειάζεται να κάνει κάποια σημαντική επένδυση;
Ερωτήματα που γίνονται ακόμη πιο ουσιώδους σημασίας αν αναλογιστούμε ότι ο τζόγος στην ουσία είναι ένας αντιδραστικός (ή αλλιώς αντίστροφα προοδευτικός) φόρος, αφού αφαιρεί μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματος από τα χαμηλά και μεσαία στρώματα από ότι στα υψηλότερα. Και όλα αυτά τα χρήματα διοχετεύονται, στο μεγαλύτερο κομμάτι τους, στα ταμεία μιας ιδιωτικής εταιρείας. Θα έπρεπε να συμβαίνει το αντίστροφο, και τα έσοδα να κατευθύνονται τα δημόσια ταμεία, έτσι ώστε στη συνέχεια να επιστραφούν στην κοινωνία.
Τα κρατικά λαχεία είναι μόνο το πιο πρόσφατο παράδειγμα. Ειδικά μετά τα μνημόνια θα δούμε πολλά παραδείγματα που η υποτιθέμενη «αποδοτικότητα» του ιδιωτικού τομέα χρησιμοποιείται ως άλλοθι για ιδιωτικοποιήσεις δημόσιων λειτουργικών και φυσικών μονοπωλίων. Ιδιώτες κερδοσκοπούν, ενώ το δημόσιο έχει όλο και λιγότερους πόρους για παροχή υπηρεσιών. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να αλλάξει.