Η πλατφόρμα posokanei.gov.gr (που αποτελεί την εξέλιξη του e-Katanalotis), σύμφωνα με την κυβέρνηση, έχει σκοπό να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό αυξάνοντας την πληροφόρηση που έχει ο καταναλωτής να μπορεί να επιλέγει το φθηνότερο προϊόν/κατάστημα και οι ανταγωνιστές να δέχονται πίεση να μειώσουν τις τιμές. Όπως θα δείτε οι ιδιόκτητες των σούπερ-μάρκετ μπορούν να συνεχίσουν να κοιμούνται ήσυχοι.
Η πλατφόρμα posokanei.gov.gr θα είχε μια λογική αν ο κλάδος των σούπερ-μάρκετ ήταν αυτό που λέμε στα οικονομικά μια τέλεια ανταγωνιστική αγορά. Τι σημαίνει αυτό; Σε μια τέλεια ανταγωνιστική αγορά υπάρχουν πάρα πολλοί αγοραστές και πάρα πολλοί προμηθευτές και ο ανταγωνισμός σπρώχνει τις τιμές σε τέτοιο επίπεδο ώστε τα σούπερ-μάρκετ να έχουν αυτό που λέμε κανονικό κέρδος, δηλαδή το κέρδος που τους κρατάει μέσα στην αγορά. Σε αυτή την περίπτωση, τα σούπερ-μάρκετ είναι λήπτες τιμών – δεν μπορούν καθόλου να καθορίσουν τις τιμές αλλά δέχονται τις τιμές που προκύπτουν από την ανταγωνιστική διαδικασία. Ένας λόγος γιατί μια αγορά δεν είναι τέλεια ανταγωνιστική είναι ότι οι καταναλωτές δεν έχουν επαρκή πληροφόρηση για τις τιμές των διαφόρων προϊόντων. Αν αυτό ήταν το βασικό πρόβλημα, τότε η παρέμβαση της κυβέρνησης μέσα από μια πλατφόρμα πληροφόρησης θα βοηθούσε ουσιαστικά. Μόνο που αυτό, στην πραγματικότητα δεν είναι το βασικό πρόβλημα.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι στον κλάδο των σούπερ-μάρκετ λίγες εταιρείες έχουν πάρα πολύ μεγάλο μερίδιο της αγοράς. Και άρα έχουν μεγάλη ισχύ να ορίζουν τις τιμές. Επιπλέον, οι μεγάλες αλυσίδες δεν είναι απλώς ολιγοπώλια για τους καταναλωτές αλλά κυρίως ολιγοψώνια για τους προμηθευτές. Επειδή οι παραγωγοί (π.χ. αγρότες, βιομηχανίες τροφίμων) έχουν ελάχιστες εναλλακτικές για να φτάσουν τα προϊόντα τους στο ευρύ κοινό, τα σούπερ-μάρκετ υπαγορεύουν τις τιμές αγοράς, τις εκπτώσεις και τα περιθώρια κέρδους. Επιπλέον, αποφεύγουν τους άμεσους πολέμους τιμών που θα μείωναν τα κέρδη όλων, ανταγωνίζονται μεταξύ τους μέσω προγραμμάτων πιστότητας, φυλλαδίων προσφορών, γεωγραφικής εξάπλωσης (ανοίγοντας συνεχώς νέα καταστήματα γειτονιάς) και προώθησης προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας.
Ας κάνουμε μια σύγκριση με τους επίγειους τηλεοπτικούς σταθμούς όπου και εκεί υπάρχουν μεγάλοι παίκτες που κυριαρχούν στην αγορά. Τα κανάλια δεν πουλάνε περιεχόμενο στους τηλεθεατές. Αντίθετα, προσφέρουν «δωρεάν» πρόγραμμα για να προσελκύσουν την προσοχή του κοινού, την οποία στη συνέχεια πουλάνε ως διαφημιστικό χρόνο στις επιχειρήσεις. Συγχρόνως αναπτύσσονται στρατηγικές αλληλεξάρτησης. Κάθε κίνηση ενός καναλιού προκαλεί άμεση αντίδραση των άλλων. Αν ένα κανάλι τοποθετήσει ένα ισχυρό ριάλιτι στις 21:00, τα ανταγωνιστικά κανάλια θα απαντήσουν είτε με «αντι-προγραμματισμό» (π.χ. μια ακριβή σειρά) είτε με παρόμοιο περιεχόμενο. Έτσι η τάση είναι μια υπερβολική ομοιομορφία. Επειδή ο στόχος είναι η μαζική τηλεθέαση, τα κανάλια τείνουν να αντιγράφουν το ένα το άλλο. Αν μια εκπομπή μαγειρικής ή ένα σόου επιβίωσης πετύχει, σύντομα όλα τα κανάλια αποκτούν από ένα, ενώ σταματούν να επενδύουν σε διαφορετικού περιεχομένου προγράμματα (καθώς εκτιμούν ότι αυτά δεν ενδιαφέρουν το κοινό) μειώνοντας την πραγματική ποικιλία για τον τηλεθεατή. Τέλος υπάρχουν υψηλά εμπόδια εισόδου καθώς το κόστος των τηλεοπτικών αδειών, των υποδομών εκπομπής και της παραγωγής/αγοράς προγράμματος (π.χ. αθλητικά δικαιώματα) εμποδίζει νέους παίκτες να μπουν στην αγορά. Όλα αυτά στην τηλεόραση περιορίζουν την πραγματική επιλογή των τηλεθεατών.
Παρά τη διαφορά μεταξύ φυσικού προϊόντος (τρόφιμα) και άυλου αγαθού (τηλεοπτικό σήμα), η οικονομική τους συμπεριφορά έχει τεράστιες ομοιότητες. Και στα δύο μοντέλα, ένας ανεξάρτητος δημιουργός (παραγωγός περιεχομένου ή παραγωγός τροφίμων) είναι πλήρως εξαρτημένος από τους λίγους μεγάλους παίκτες για να αποκτήσει πρόσβαση στο κοινό. Το σούπερ-μάρκετ ελέγχει το «ράφι», η τηλεόραση ελέγχει τη «συχνότητα/ροή». Επιπλέον, χωρίς απαραίτητα να παρανομούν με μυστικές συμφωνίες (καρτέλ), οι επιχειρήσεις και στους δύο κλάδους αναπτύσσουν πανομοιότυπη συμπεριφορά. Στην τηλεόραση βλέπουμε κοινή διάρκεια διαφημιστικών διαλειμμάτων, ενώ στα σούπερ-μάρκετ βλέπουμε παράλληλες αυξομειώσεις τιμών ή παρεμφερείς δομές προσφορών.
Παραδόξως, λοιπόν, η νέα κυβερνητική πλατφόρμα σύγκρισης τιμών posokanei.gov.gr θα ενισχύσει τις τάσεις του ολιγοπωλίου. Η οικονομική θεωρία των ολιγοπωλίων δείχνει ότι σε μια αγορά που ελέγχεται από ελάχιστες μεγάλες αλυσίδες όπως είναι αυτή των σούπερ-μάρκετ, τέτοια εργαλεία είναι πιο πιθανό να ενισχύσουν το ολιγοπώλιο παρά να το πλήξουν. Το κάνουν αυτό διευκολύνοντας τακτικές παρακολούθησης του ανταγωνισμού. Γιατί ενώ σε ένα υγιές, ανταγωνιστικό περιβάλλον με εκατοντάδες παίκτες, η διαφάνεια βοηθά, σε ένα ολιγοπώλιο, η πλατφόρμα λειτουργεί ως ένας νόμιμος αυτοματοποιημένος μηχανισμός παρακολούθησης του ανταγωνισμού. Οι μεγάλες αλυσίδες δεν θα χρειάζεται πλέον να στέλνουν υπαλλήλους να ελέγχουν κρυφά τα ράφια των αντιπάλων αλλά θα βλέπουν σε πραγματικό χρόνο τις τιμές των υπολοίπων μέσω της κρατικής πλατφόρμας. Αν η Αλυσίδα Α μειώσει την τιμή σε ένα γάλα, η Αλυσίδα Β και Γ μπορούν μέσα σε λίγα λεπτά να ευθυγραμμίσουν τις τιμές τους. Με αυτό τον τρόπο, εξαλείφεται το κίνητρο για επιθετικές μειώσεις τιμών (αφού κανείς δεν θα αποκτήσει πλεονέκτημα για πάνω από λίγες ώρες). Αυτό οδηγεί στη σύγκλιση των τιμών προς τα πάνω αφού όταν η πληροφορία είναι απόλυτα δημόσια και άμεση, οι εταιρείες αντιλαμβάνονται γρήγορα ποιο είναι το «ταβάνι» που αντέχει η αγορά. Αντί, δηλαδή, η πλατφόρμα να πιέσει τις τιμές προς τα κάτω, συχνά λειτουργεί ως οδηγός για να «τραβηχτούν» οι τιμές των πιο φθηνών καταστημάτων προς τον μέσο όρο των υπολοίπων, σταθεροποιώντας την αγορά σε υψηλά επίπεδα. Τέλος, δημιουργείται ασυμμετρία πληροφορίας στις προσφορές και στα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας αφού η πλατφόρμα συγκρίνει κυρίως βασικούς, επώνυμους κωδικούς προϊόντων. Τα μεγάλα σούπερ-μάρκετ έχουν την οικονομική ισχύ να μεταφέρουν τα περιθώρια κέρδους τους σε χιλιάδες άλλους κωδικούς ή στα δικά τους προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, τα οποία δεν είναι άμεσα συγκρίσιμα ένα-προς-ένα. Έτσι, δημιουργούν μια ψευδαίσθηση χαμηλών τιμών στα «βασικά» προϊόντα της πλατφόρμας, ενώ η συνολική ακρίβεια στο καλάθι παραμένει ανέπαφη.
Η απόλυτη διαφάνεια τιμών σε ένα κλειστό ολιγοπώλιο αφαιρεί το στοιχείο του αιφνιδιασμού. Όταν οι ανταγωνιστές ξέρουν ανά πάσα στιγμή τι κάνει ο διπλανός τους, η αγορά οδηγείται σε μια «σταθερότητα» που βολεύει τις κυρίαρχες εταιρείες, μετατρέποντας το posokanei.gov.gr από εργαλείο προστασίας του καταναλωτή σε εργαλείο αυτοματοποιημένης ευθυγράμμισης του ίδιου του ολιγοπωλίου.
Δημοσιεύθηκε στις 25/6/2026 στο K-Report